စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Economic Security) သည် “ လူ့ လုံခြုံရေး “ (Human Security) ၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ပင်မဒေါက်တိုင် တစ်ခု ဖြစ်သည် ။
အခြားသော နယ်ပယ်များ နှင့် ဆက်သွယ်ချက်
စီးပွားရေး လုံခြုံမှု က စားနပ်ရိက္ခာ လုံခြုံမှု ၊ အလုပ်အကိုင် လုံခြုံမှု ၊ ဝင်ငွေ လုံခြုံမှု ၊ ကျန်းမာရေး လုံခြုံမှု နှင့် လူနေမှု အဆင့်အတန်း လုံခြုံမှုများ ကို တိုက်ရိုက် ပြဌာန်း ပေးနိုင်သည် ။
ထို့အပြင် နိုင်ငံရေး လုံခြုံမှု ၊ စစ်ရေး လုံခြုံမှု ၊ အရပ်ဖက် လုံခြုံမှု ၊ ပြည်သူ့ ရေးရာ လုံခြုံမှု ၊ အုပ်ချုပ်မှု လုံခြုံရေး ၊ ဥပဒေပြုမှု လုံခြုံရေး ၊ တရားစီရင်မှု လုံခြုံရေး ၊ လူမှုရေး လုံခြုံမှု ၊ ဓလေ့ယဉ်ကျေးမှု လုံခြုံရေး များ အပေါ်သို့လည်း စီးပွားရေး လုံခြုံမှု ဆိုင်ရာ အခြေအနေများက အကောင်း နှင့် အဆိုး နှစ်မျိုးလုံးတွင် အင်အားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုများကို ပေးစွမ်းနိုင်သည် ။
စီးပွားရေး လုံခြုံမှု၏ အဆင့်အလွှာများ
စီးပွားရေး လုံခြုံမှု သည် မတူညီသော လူမှု ယူနစ်များ အလိုက် အဆင့်အလွှာ (Levels) အသီးသီး တည်ရှိသည် ။
၁ ။ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
(Global Level Economic Security)
၂ ။ နိုင်ငံတကာ အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (International Level Economic Security)
၃ ။ ဒေသဆိုင်ရာ အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Regional Level Economic Security)
၄ ။ နိုင်ငံတော် အဆင့် ( ဝါ ) အမျိုးသား အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (National Level Economic Security)
၅ ။ နယ်မြေ ဒေသန္တရ အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Local Level Economic Security)
၆ ။ ရပ်ရွာလူမှုအစုအဝန်း အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Community Level Economic Security)
၇ ။ စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Business Level Economic Security)
၈ ။ အိမ်ထောင်စု အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Household Level Economic Security)
၉ ။ လူတစ်ဦးချင်း အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Individual Level Economic Security)
-အစရှိသော အဆင့်အလွှာများ တည်ရှိနေသည် ။
မတူညီသော အဆင့်အလွှာများ အလိုက် မတူညီသော စီးပွားရေး လုံခြုံမှု ဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ၊ မဟာဗျူဟာများ ၊ စီမံကိန်းများ ၊ စံလုပ်ထုံးများ ၊ စံချိန်စံညွှန်းများ ၊ နည်းနိဿယများ (Technicals) နှင့် နည်းစနစ်ဗေဒများ (Methodologies) ကို မတူညီစွာ ချမှတ် ကျင့်သုံး ဆောင်ရွက်ရသည် ။
မတူညီသော အဆင့်အလွှာများ အတွက် ၊ နေရာဒေသများ အတွက် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု လုပ်ငန်းများကို တပြေးညီ ပုံတူကူး ထပ်တူ လိုက်လံ ကျင့်သုံး၍ မရပါ ။
စီးပွားရေး လုံခြုံမှု၏ နယ်ပယ်များ
စီးပွားရေးများ (Economies) ၏ မတူညီသော ကဏ္ဍနယ်ပယ်များ အလိုက် သီးသန့် ဝိသေသအချင်းအရာများ (Particular Characteristics) ကိုယ်စီ ရှိကြသော စီးပွားရေး လုံခြုံမှု၏ အထူးပြု နယ်ပယ်များ တည်ရှိနေသည် ။
၁ ။ စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Industrial Economic Security)
၂ ။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Productive Economic Security)
၃ ။ စွမ်းအင် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Energy Economic Security)
၄ ။ ဘဏ္ဍာရေး နှင့် ငွေကြေးလုပ်ငန်း စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Financial and Monetary Economic Security)
၅ ။ ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Service Economic Security)
၆ ။ ကုန်သွယ်မှု နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှု စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Trade and Commercial Economic Security)
၇ ။ စီမံကိန်းရေးရာ စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Planning Economic Security)
၈ ။ ဈေးကွက်ရေးရာ စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Market Economic Security)
၉ ။ ဓနအရင်း နှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ရေးရာ စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Capitals and Investment Economic Security)
၁၀ ။ စားသုံးမှု ရေးရာ စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Consumption Economic Security)
၁၂ ။ စုဆောင်းမှု ၊ သိုလှောင်မှု နှင့် အရန်ထားရှိမှု ရေးရာ စီးပွားရေး လုံခြုံမှု (Saving, Storage and Reserving Economic Security)
အစရှိသော အထူးပြု နယ်ပယ် တည်ရှိသည် ။
အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် -
စက်မှုလုပ်ငန်း နှင့် စွမ်းအင် သည် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း နယ်ပယ်တွင် ပါဝင်သော်လည်း ယင်းတို့၏ သီးသန့် ထူးခြားမှု နှင့် အရေးကြီးမှုများ ကြောင့် သီးခြား ခွဲခြား၍ ဖေါ်ပြရခြင်း ဖြစ်သည် ။
အလားတူပင် ဘဏ္ဍာရေး နှင့် ငွေကြေးလုပ်ငန်း သည် ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်း နယ်ပယ်တွင် ပါဝင်သော်လည်း ယင်း၏ သီးသန့် ထူးခြားမှု နှင့် အရေးကြီးမှုကြောင့် အခြားသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများ ထံမှ ခွဲထုတ်ကာ သီးသန့် ဖေါ်ပြပေးရခြင်း ဖြစ်သည် ။
မတူညီသော စီးပွားရေး လုံခြုံမှု အထူးပြု နယ်ပယ်များ အတွက် မတူညီသော ကျွမ်းကျင်မှုများ (Particular Skills) နှင့် ညဏ်ပညာလုပ်ငန်းများ (Particular Intellectual Works) ကို အသုံးပြု ဆောင်ရွက်ရသည် ။
စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အဆင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
(Business Level Economic Security)
စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Businesses) ၏ အရွယ်အစား (Sizes) နှင့် အမျိုးအစား (Types) များက ယင်းတို့ကို စီးပွားရေး လုံခြုံမှု ၏ မတူညီသော အဆင့်အလွှာများ နှင့် အထူးပြု နယ်ပယ်များ အတွင်း ထပ်ဆင့်တွဲ တိုက်ရိုက် ပါဝင်နေစေသည် ။
ဥပမာ အားဖြင့် -
၁ ။ ကော်ပရိတ် အဆင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Corporate Level Businesses) - နိုင်ငံတော် အဆင့် (National Level) စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
၂ ။ အလတ်စား စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Medium Businesses) - နိုင်ငံတော် အဆင့် (National Level) နှင့် နယ်မြေ ဒေသန္တရ အဆင့် (Local Level) စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
၃ ။ အသေးစား စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Small Businesses) - နယ်မြေဒေသန္တရ အဆင့် (Local Level) စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
၄ ။ အငယ်စား မီနီ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Mini – Businesses) - ရပ်ရွာ လူမှုအစုအဝန်း အဆင့် (Community Level) စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
၅ ။ အသေးငယ်ဆုံး မိုက်ခရို စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ( Micro – Businesses) - အိမ်ထောင်စု အဆင့် နှင့် လူတစ်ဦးချင်း အဆင့် (Households Level and Individuals Level) စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
ဟု မတူညီသော အဆင့်အလွှာ အမျိုးမျိုးကို ချိတ်ဆက် နေတတ်သည် ။
စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု နှင့် အခြေခံ အမျိုးအစားများ
စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Businesses) ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု အခြေခံ အမျိုးအစား နှစ်ရပ် ရှိသည် ။
၁ ။ အကျိုးအမြတ် ရယူသော အဖွဲ့များ (Profit Organizations) က ပိုင်ဆိုင်သော စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ နှင့်
၂ ။ အကျိုးအမြတ် မယူသော အဖွဲ့များ (Non-Profit Organizations) က ပိုင်ဆိုင်သော စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ
ဟူ၍ အခြေခံ အမျိုးအစား နှစ်ရပ် ရှိသည် ။
ကုလသမဂ္ဂ အေဂျင်စီများ ၊ နိုင်ငံတကာ အေဂျင်စီများ ၊ နိုင်ငံစုံအစိုးရများ၏ ပူးပေါင်း အဖွဲ့များ (Inter Governmental Organizations) ၊ နိုင်ငံတကာ အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့များ (INGOs) ၊ အမျိုးသား အစိုးရများ (National Governments) ၊ နယ်မြေ ဒေသန္တရ အစိုးရများ နှင့် အာဏာပိုင် အဖွဲ့များ (Local Governments and Authorities) ၊ ပြည်သူ့ရေးရာ အာဏာပိုင် အဖွဲ့များ (Public Authorities) ၊ ပြည်သူပိုင် အင်စတီကျူးရှင်းများ (Public Institutions) ၊ ဘာသာရေး အသင်းအဖွဲ့များ ၊ နိုင်ငံရေး အသင်းအဖွဲ့များ ၊ လူမှုရေး အသင်းအဖွဲ့များ ၊ လူထုလူတန်းစား အဖွဲ့အစည်း သမဂ္ဂများ (Mass Organizations) ၊ အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့များ (NGOs) ၊ အရပ်ဖက် လူ့အဖွဲ့အစည်း ဆိုင်ရာ အသင်းအဖွဲ့များ (CSOs-Civil Society Organizations) ၊ ရပ်ရွာလူမှုအစုအဝန်း အခြေပြု အသင်းအဖွဲ့များ (CBOs-Community Based Organizations) အစရှိသော အဖွဲ့များသည် စီးပွားရေး သဘောအရ ငွေကြေးဆိုင်ရာ အမြတ်အစွန်းကို မရယူသော အဖွဲ့များ (Non-Profit Organizations -NPOs) အတွင်း ပါဝင်သည် ။
NPOs များ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုသည် ဈေးကွက်၏ မမြင်ရသော လက်များ အတွင်းတွင်လည်း အလိုအလျောက် ပါဝင် ဖွဲ့စည်း နေတတ်သည် ။
ဥပဒေကြောင်း တရားဝင်ဖြစ်မှု ဆိုင်ရာ အမျိုးအစားများ
စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ၏ ဥပဒေကြောင်းအရ တရားဝင် ဖြစ်မှု (Legality) အဆင့်အတန်းများသည် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု အတွက် အထူးပြု ကိုင်တွယ်ရသည့် အရေးကြီးသော ကဏ္ဍနယ်ပယ်များ ဖြစ်သည် ။
၁ ။ တရားဝင် အဖွဲ့များ (Legal Organizations) ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများ
၂ ။ တရားမဝင် အဖွဲ့များ (illegal Organizations) ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများ
၃ ။ တရားဝင် ဖြစ်ခြင်း ၊ မဖြစ်ခြင်းကို ဥပဒေကြောင်း အရ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်နေဆဲ အဖွဲ့များ (Organizations of Still in the Legality Conflicts) ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများ
၄ ။ တရားဝင် အဖွဲ့ ဖြစ်လာနိုင်သော ဥပဒေကြောင်း အရ အလားအလာများ နှင့် အခွင့်အရေးများ ရှိနေသော အဖွဲ့များ (Organizations in the Process of Legalization or with the Potentials of Legalization) ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများ
ဟု စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ၏ ဥပဒေကြောင်း အရ တရားဝင် ဖြစ်မှု ဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်း အမျိူးမျိုး ရှိသည် ။
ပွင့်လင်း မြင်သာမှု အဆင့်အတန်းများ
၁ ။ ပွင့်လင်းမြင်သာသော စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Transparent Businesses)
၂ ။ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု မရှိသော စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Non-Transparent Businesses)
၃ ။ လျှို့ဝှက် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Secret Businesses)
ဟု သုံးမျိုး ရှိသည် ။
လျှို့ဝှက် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ
လျှို့ဝှက် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ တွင် -
၁ ။ တရားဝင် လျှို့ဝှက် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Legal Secret Businesses) (ဥပမာ - စစ်ရေး စက်မှုလုပ်ငန်းများ ၊ အဏုမြူ စွမ်းအင် လုပ်ငန်းများ )
၂ ။ နက်ရှိုင်းသော စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ (Deep Businesses) ( အနုပညာရှင်များ ၊ ထင်ရှားကျော်ကြားသူများ ၊ အထက်တန်း အရာရှိများ နှင့် နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်များ၏ လူသိမခံသော ၊ သို့မဟုတ် အများပြည်သူကို အသိပေးမထားသော ပိုင်ဆိုင်မှု လက်အောက်ခံ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ )
၃ ။ တရားမဝင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ (illegal Businesses)
ဟု သုံးမျိုး တည်ရှိသည် ။
တရားမဝင် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ
တရားမဝင် (illegal) စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ တွင် -
၁ ။ ပိုင်ဆိုင်မှု အရ တရားမဝင်ခြင်း (illegal Ownership)
၂ ။ လုပ်ငန်း ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်မှု စံပုံစံ အရ တရားမဝင်ခြင်း (illegal Business Structures and Establishments)
၃ ။ လုပ်ငန်း လည်ပတ်ဆောင်ရွက်မှု အရ တရားမဝင်ခြင်း (illegal Business Operations)
၄ ။ အကျိုးအမြတ် ခွဲဝေမှု အရ တရားမဝင်ခြင်း (illegal Profit Distributions)
၅ ။ အခွန် ထမ်းဆောင်မှု အပိုင်း အရ တရားမဝင်ခြင်း (illegal Violations on Obligations for Taxes and Revenues)
၆ ။ လုပ်ငန်း၏ မူရင်း ရည်ရွယ်ချက် အမှန် အရ တရားမဝင်ခြင်း (illegal in Real Intentions of the Business)
အစရှိသဖြင့် တရားမဝင်မှု ပုံသဏ္ဍာန် အမျိုးမျိုး ရှိသည် ။
တရားမဝင် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ သည် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု နယ်ပယ် တစ်ခုတည်းတွင်သာ မကပဲ ၊ နိုင်ငံတော်များ ၊ နယ်မြေဒေသန္တရများ ၊ ရပ်ရွာလူမှုအစုအဝန်းများ ၊ အိမ်ထောင်စုများ နှင့် လူတစ်ဦးချင်းများ၏ အခြားသော လုံခြုံမှု နယ်ပယ်များ အတွက်ပါ ပြင်းထန်သော အကျိုးဆက် ရိုက်ခတ်မှုများ (Severe Impacts) ကို ဖြစ်ပွားစေသည် ။
ပဋိပက္ခများ နှင့် စီးပွားရေး လုံခြုံမှု
နိုင်ငံအချင်းချင်း ပဋိပက္ခများ (Interstate Conflicts) ၊ နိုင်ငံအတွင်း ပဋိပက္ခများ (Intrastate Conflicts) နှင့် လူမှုအစုအဝန်များ အချင်းချင်း ပဋိပက္ခများ (Inter-Communal Conflicts) သည် စီးပွားရေး လုံခြုံမှုများကို ပိုမို ဆိုးရွားစွာ ပျက်စီးစေသည် ။
အထက်ပါ ပဋိပက္ခများသည် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ အချင်းချင်း ယှဉ်ပြိုင်မှုများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိခိုက်နစ်နာမှုများ ထက် ပိုမို ဆိုးရွား ပြင်းထန် နေတတ်သည် ။
စီးပွားရေး စစ်ပွဲများ နှင့် စစ်ဆင်မှုများ
စီးပွားရေး စစ်ပွဲများ (Economic Wars) နှင့် စီးပွားရေး စစ်ဆင်မှုများ (Economic Warfares) သည် ယနေ့ခေတ်တွင် နိုင်ငံတော်အစိုးရ အဆင့် လှုပ်ရှားသူများ (State Actors) နှင့် နိုင်ငံတော် အစိုးရ မဟုတ်သော လှုပ်ရှားသူများ (Non – State Actors) နှစ်မျိုးလုံးက အသုံးပြုနေကြသော အနု စစ်ပွဲများ (Soft Wars) နှင့် အနု စစ်ဆင်မှုများ (Soft Warfares) အတွင်း ပါဝင်နေသည် ။
အမျိုးသားနိုင်ငံတော်တိုင်းသည် မိမိနိုင်ငံ တစ်ခုချင်း၏ ရှင်သန်ကျန်ရစ်ရေး (Survival) ၊ ဖွံ့ဖြိုးရေး (Development) နှင့် သာယာကြွယ်ဝရေး (Prosperity) အတွက် မိမိနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေး (National Security) အတွက် အားထုတ် ဆောင်ရွက်ရာတွင် စီးပွားရေး လုံခြုံမှုသည် အထူး အရေးကြီးသော ၊ ပင်မ အသက်သွေးကြော နယ်ပယ်များ အနက် မဟာဗျူဟာကျသော ပင်မ နယ်ပယ် တစ်ခု ဖြစ်သည် ။
